De maand oktober is de Maand van de Geschiedenis. In verschillende musea, bibliotheken en boekhandels wordt daarom geschiedenis voor het voetlicht gebracht. Ook omdat het Canisius College zelf 120 jaar bestaat dit jaar, geen kroonjaar wel een lustrum, vroeg het Mediahuis Nijmegen docent geschiedenis en historicus Vincent Loth naar het belang van geschiedenis in onze tijd.

Door Vincent Loth

Het verleden is wel degelijk voorbij en we kunnen er niet meer naar terug.

“The past is never dead. It’s not even past”. Met dit citaat van de Amerikaanse schrijver William Faulkner (1897-1962) uit 1951 begint de film Antebellum die op dit moment in de bioscoop draait. Maar ook Barack Obama gebruikte dit in zijn beroemde speech A More Perfect Union in 2008, en het werd ook gebruikt in de film Midnight in Paris (2011), over een schrijver die teruggaat naar het Parijs van vroegere tijden (en daar trouwens Faulkner tegen het lijf loopt!). En natuurlijk is de uitspraak waar, hoewel niet ‘zonder meer’. Want laten we wel wezen: het verleden (the past) is wel degelijk voorbij; en we kunnen er niet meer naar terug (zoals in Midnight in Paris). Het is dan ook een misvatting te denken dat historici (of wij hier in de geschiedenisles) het verleden bestuderen; dat kan niet eens.

Overblijfselen uit vroeger tijden zijn onder ons, met ons en in ons.

Maar wat bedoelt Faulkner er dan mee? Als we het eerste deel van zijn uitspraak beter bekijken, zien we dat het verleden misschien wel voorbij is, maar nog niet dood; het leeft dus nog. Overblijfselen uit vroeger tijden zijn onder ons, met ons en in ons. Denk aan voorwerpen, aan ideeën, politieke of sociale ideologieën, rechtsstelsels, technologieën, bestuurssystemen, mentale instellingen of culturele en sociale gewoontes. De auto, de computer, het gelijkheidsidee, het fascisme, racisme, het Romeinse recht, het feit dat de overheid macht over ons uitoefent, de verbrandingsmotor, de antibiotica en informatica, de democratie en de dictatuur, het Griekse theater, het voetbal en Zwarte Piet: allemaal overblijfselen uit het verleden, door de tijd heen ook nog in verschillende vormen. We kennen die als bronnen van de geschiedenis; en bronnen kunnen we wèl bestuderen, op betrouwbaarheid en waarde schatten of (inmiddels) verwerpen. En we zien nu ook de betekenis van het tweede deel van Faulkner’s citaat: ze komen weliswaar uit het verleden, maar ze zijn nog steeds springlevend in onze samenleving, ons hoofd of in ons gedrag, en daarmee zijn ze dus nog niet ‘past’, voorbij; ze hebben voor ons nog betekenis. En daarom zoeken mensen telkens weer naar het antwoord op de vraag ‘hoe het zo gekomen is’.

Voor elk verhaal over het verleden, elk geschiedverhaal, elke geschiedenis, kijken we dus eerst naar (een selectie van) overblijfselen uit het verleden, construeren op basis daarvan steeds weer ons eigen beeld, en ontlenen daaraan een deel van onze identiteit of zetten ons juist ertegen af.

Ons beeld van ons verleden, onze geschiedenis, kan veranderen

Natuurlijk is daarbij van groot belang welke overblijfselen je kiest, met welk doel je je een beeld vormt, en waarop je interpretatie gericht is. Wil je een heldenverhaal waaraan een heel volk zich kan optrekken? Kies dan je feiten selectief en trek een beeld op, soms zelfs letterlijk een standbeeld, van die Nederlandse held. Wil je het hele beeld, ook met oog voor de andere kant van het heldenverhaal? Zoek dan –is wel zo eerlijk- ook naar bronnen die zijn optreden in een minder gunstig daglicht zouden kunnen stellen. En mogelijk vraag je je daarna af waarom de mensen vroeger in hemelsnaam ooit bedacht hebben om voor déze man (meestal een man…) een standbeeld op te richten. Blijkbaar kan dus ook ons beeld van ons verleden, onze geschiedenis, veranderen. En ook dat bewijst dat het verleden nog niet dood is, maar betekenis heeft voor ons heden, hoe we er nu over denken en ons er rekenschap van geven. Maak dus het oude beeld niet kapot, maar laat zien dat er inmiddels een nieuw beeld ontstaan is.

Ziedaar de betekenis (het nut?) van geschiedbeoefening en het vak geschiedenis: je leert over jezelf, je land, je samenleving, je cultuur, je individuele en collectieve identiteit; je vergelijkt die met die van anderen, en bepaalt aan de hand daarvan je eigen positie in de wereld van nu. Succes daarmee!

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here